گاهی به آسمان نگاه کن(ارس سرزمین زیبائی‌ها)

علوم کتابداری ، مدیریت دانش،دانستنیها، ایران شناسی،‌جهانگردی، آموزش، تاریخ و جغرافیای جهان، سینما، ادبیات جهان، هنر، صنعت، هوا و فضا و ....

سلسله قاجار از آغاز تا پایان
نویسنده : منصور داودی - ساعت ۱٢:٢٢ ‎ب.ظ روز پنجشنبه ۱٩ آبان ۱۳٩٠
 


روز ۹ آبان ۱۳۰۴ شمسی، مجلس شورای ملی با تصویب ماده واحده ای احمدشاه قاجار را از سلطنت معزول کرد. چند هفته بعد مجلس موسسان به تغییر قانون اساسی ایران رای داد؛ رضا خان، رضا شاه شده بود و به رای مجلس، اعضای خاندان قاجار دیگر هرگز نمی توانستند بر تخت سلطنت بنشینند. صد و سی سال حکمرانی قاجاریان به پایان رسیده بود

بسیاری انقراض قاجاریه و آغاز دوره پهلوی را نقطه عطفی در تاریخ ایران می دانند. به باور آنها، اندیشه تجدد طلبی رضا شاه و منش افتدارگرایانه اش در پیاده سازی آن اندیشه ها، تغییراتی بنیادین در سیاست و اجتماع ایران به وجود آورد

اما در سوی دیگر، گروهی بر این باورند که تحولات ایران در عصر پهلوی ریشه در تغییرات دوران قاجار داشته و پدیده نوظهوری نبوده است. در این تعبیر، همانا بازیگران اصلی دوره قاجاریه بودند که پس از انقراض این سلسله، پایه های حکومت پهلوی را تشکیل دادند

در کنار این دو تحلیل، یک نکته را در باب سلسله قاجاریه نمی توان نادیده گرفت: کشور ایران در سال ۱۳۰۴ شمسی (۱۹۲۵ میلادی) با سرزمینی که آقا محمد خان قاجار در سال ۱۱۷۵ (۱۷۹۶) به پادشاهی آن رسیده بود، تفاوت های چشمگیری داشت

تغییرات جغرافیایی سرزمین ایران

آنچه امروز به نام کشور ایران شناخته می شود، بیش و کم محصول نهایی تحولاتی است که در دوران قاجار در مرزهای این سرزمین رخ داد. این آقا محمد خان قاجار بود که پس از چیرگی بر بیشتر نقاط ایران، ده تهران واقع در کوهپایه جنوبی رشته کوه البرز را به پایتختی برگزید. (۱۱۷۵ هـ. ش)

از سوی دیگر فتحعلی شاه، برادر زاده آقا محمدخان و دومین شاه قاجار، که در دهه های اول قرن نوزدهم میلادی بخش های قابل توجهی از زمین های شمال غربی ایران آن روزی را از دست داد

دو شکست پیاپی از روسیه تزاری شاه قاجار را ناگزیر ساخت تا قراردادهای گلستان (۱۸۱۳) و ترکمنچای (۱۸۲۸) را بپذیرد

در این دو معاهده، ایران ابتدا حق حاکمیت روسیه را در منطقه گرجستان و سپس بر کلیه سرزمین های شمال رود ارس (ارمنستان و آذربایجان امروزی) به رسمیت شناخت

در میانه قرن نوزدهم میلادی، ناصرالدین شاه، چهارمین پادشاه قاجار، تحت فشار بریتانیا سرزمین هرات در شرق ایران را نیز به کشور افغانستان امروزی واگذار کرد. درست شصت سال پس از تاسیس سلسله قاجار، مساحت ایران از هر زمانی در تاریخ این سرزمین کمتر شده بود

گسترش ارتباط با غرب

به سلطنت رسیدن فتحعلی شاه (۱۷۹۷ میلادی) همزمان بود با موج انقلاب فرانسه و کشور گشایی های ناپلئون بناپارت. تابستان سال ۱۷۹۸، ارتش ناپلئون با غلبه بر مملوک ها در خاک مصر، قاهره را اشغال کرد

تصرف سرزمین مسلمانان نقطه عطفی بود در تاریخ روابط دنیای غرب و تمدن اسلامی. از این زمان نفوذ سیاسی و فرهنگی قدرت های غربی در کشورهای مسلمان روز به روز بیشتر می شد؛ کشور ایران نیز از این قاعده مستثنی نبود

مواجهه ایران با تمدن غرب در دوران قاجار، میراث دوگانه ای برای ایرانیان برجای گذاشت. از یک سو، تمایل شاهان قاجار به پیاده کردن الگوهای غربی به ویژه پس از سفر ناصرالدین شاه به اروپا  راه ورود دستاوردهای انقلاب صنعتی را به ایران هموار می کرد

علاوه بر این، اشتیاق قاجاریان برای اعزام دانش آموز به اروپا، موج جدیدی به راه انداخت که در بازگشت اندیشه تجددطلبی را به همراه می آورد. اما از سوی دیگر، روی خوش شاهان قجر به مظاهر دنیای غرب وابستگی روزافزون ایران را نیز در پی داشت

شاید سپردن اختیار گمرکات یا راه آهن ایران به خارجی ها به هدف سامان بخشی به اوضاع نابسامان اقتصاد ایران بود، اما در نگاه عامه ایرانیان، دربار قاجار با اعطای امتیازهای گوناگون به قدرت های خارجی، چوب حراج به سرمایه های کشور زده بود

ترور ناصرالدین شاه در سال های واپسین قرن نوزدهم ( اردیبهشت ۱۲۷۵ شمسی) و جنبش تنباکو در آغاز پادشاهی مظفرالدین شاه نشانه هایی بود از لبریز شدن کاسه صبر بخشی از جمعیت ایران که ارتباط روزافزون دربار قاجار و اروپا را مایه فساد و خیانت به دین و سرزمین می دانستند

مناسبات دین و دربار: اوج گیری روحانیت شیعه

در دوران صد و سی ساله حکمرانی قاجاریان، روابط علمای شیعه و شاهان فراز و فرود بسیاری داشت؛ با این همه عصر قاجار را می توان عصر احیای روحانیت و تثبیت نهاد مرجعیت شیعه دانست

پس از سرنگونی شاه سلطان حسین، آخرین پادشاه صفوی، علمای شیعه نفوذ بی چون و چرای خود را در امور مملکت داری به سرعت از دست دادند

پس از حدود نیم قرن دوره فترت، با روی کار آمدن آقا محمد خان و تاسیس سلسله قاجار در سال ۱۱۷۵ بار دیگر ورق برای علمای شیعه برگشت. در توجه ویژه فتحعلی شاه به علما همین بس که به هنگام تاجگذاری نزد اعلم مراجع شیعه، شیخ جعفر کاشف الغطاء، رفت و او شاه قاجار را "نایب" خویش قرار داد

دیگر تحول اساسی که در این دوران رخ داد، تفوق علمای مکتب "اصولی" بر "اخباریون" بود. علمای "اصولی" نقش عقل را باور داشته و به اجتهاد در فقه قایل بودند. شاید بتوان گفت که تمام علمای دویست سال اخیر پیرو مکتب فقهی ای هستند که وحید بهبهانی مقارن با شروع سلسله قاجاریه پی ریزی کرده بود و شیخ مرتضی انصاری در دوران ناصرالدین شاه آن را تکمیل کرد

در دهه های پایانی دوران قاجار، علمای تجددطلب بسیاری پدیدار شدند. حضور گسترده روحانیون در جنبش مشروطه، گواهی بود بر نزدیکی بیش از پیش دین و سیاست در جامعه ایران

ورود لوازم و مظاهر تجدد به ایران

عصر قاجار عصر ورود بسیاری از مظاهر و دستاوردهای دنیای غرب به ایران بود. اشتیاق شاهان قاجار به جلوه های "فرنگ" و تلاش اصلاح گرانی چون میرزا تقی خان امیرکبیر، روند آشنایی ایرانیان با فن آوری های آن روز را سرعتی دو چندان می بخشید

اگر علاقه وافر ناصرالدین شاه به ثبت تصاویر، هنر عکاسی را برای اولین بار به ایران آورد؛ شوق مظفرالدین شاه به تصویر متحرک، سینما را در ایران پایه ریزی کرد. از سوی دیگر، در دوران ناصرالدین شاه بود که به دستور امیرکبیر "وقایع اتفاقیه"، اولین روزنامه ایرانی، منتشر شد؛ سنگ بنای دانش جدید در "دارالفنون" نهاده شد و کارخانه ضرب سکه و قالب گیری در تهران دایر گردید

در سال ۱۲۶۲ شمسی (۱۸۸۳) اولین خط آهن در فاصله کوتاه تهران و حرم عبدالعظیم به راه افتاد. (در میان عامه مردم لکوموتیو به ماشین دودی مشهور شده بود )

در کنار این همه، اثرگذار ترین تحول دوران قاجار شاید معرفی و گسترش وسایل ارتباط جمعی بود. در سال ۱۸۶۳ میلادی اولین تمبر ایرانی چاپ شد

پانزده سال بعد (۱۸۷۸) ایران جزو اولین کشورهایی بود که به عضویت اتحادیه بین المللی پست درآمد. نخستین خط آزمایشی تلگراف در سال ۱۲۶۷ هجری بین کاخ گلستان و باغ لاله زار کشیده شد

دو سال بعد پایتخت به وسیله شبکه تگلراف به رشت و تبریز و اصفهان و همدان و شیراز و مشهد متصل شده بود. به باور بسیاری، نقش تلگراف در تحولات سال های آغازین قرن بیستم ایران و به ویژه در گسترش جنبش مشروطه غیر قابل انکار است

مشروطه و اصلاحات سیاسی

از دیدگاه سیاسی، شاید کمتر تحولی در تاریخ دو سه قرن گذشته ایران به اهمیت جنبش مشروطه شکل گرفته باشد. اندیشه تجددطلبی نخبگان اعم از مذهبی و غیرمذهبی در کنار موج مردمان خسته از استبداد ایران، مظفرالدین شاه قاجار را وادار کرد تا در تابستان ۱۲۸۵شمسی فرمان مشروطیت سلطنت را صادر کند.

از این فرمان و از جنبش مشروطه در نگاه کلی تر، آثار بسیاری در جامعه و سیاست ایران به جا مانده است. مفاهیمی چون "قانون اساسی" و "عدالتخانه" برای اولین بار در دوران قاجار به ادبیات سیاسی ایران وارد شد

تاسیس مجلس تحول اساسی دیگری بود؛ اگرچه که این نهاد سیاسی در دوره های مختلف تاریخی ایران با چالش های فراوانی روبه رو شد و شاید به ندرت جایگاه واقعی خود را در معادلات قدرت به دست آورد

میراث دیگر سیاست ورزی در دهه های پایانی حکمرانی قاجاریه، پدید آمدن انجمن ها، خانه های اصناف و به زبانی ایجاد "احزاب سیاسی" بود در ابتدایی ترین شکل آنها. در واقع کنش سیاسی شهروندان � به معنای امروزی آن برای اولین بار در دوران قاجار و پس از موفقیت جنبش مشروطه مفهوم یافت. شرکت در فرایند گزینش نمایندگان مجلس دستاوردی بود که شاید حتی یک قرن بعد و در جامعه امروزین ایران نیز به امری بدیهی تبدیل نشده باشد

سرنوشت خاندان قاجار

به هنگام تصویب ماده واحده خلع سلطنت در مجلس موسسان (۹ آبانماه ۱۳۰۴ شمسی) احمدشاه قاجار در ایران نبود. آخرین شاه قاجار که روزهای بسیاری از فرمانروایی خود را با بیم سرنگونی سر کرده بود، پس از این تاریخ نیز هرگز به ایران بازنگشت

احمدشاه قاجار سرانجام در زمستان سال ۱۳۰۸ شمسی (۱۹۳۰ میلادی) در یکی از حومه های ثروتمند نشین شهر پاریس در کشور فرانسه در گذشت

پس از مرگ احمدشاه برادر و ولیعدش، محمد حسن میرزا که در انگلستان به سر می برد، خود را شاه ایران نامید

محمد حسن میرزا نیز به سال ۱۳۲۲ شمسی درگذشت اما خاندان قاجار تا چندی همچنان رییس خاندان سلطنتی و شاه احتمالی ایران را طبق آیین پیشین و از نوادگان محمدعلی شاه قاجار بر می گزیدند